ATPV, ELIM ve APC Nedir? Elektrik Ark Koruma Değerleri Nasıl Okunur?

Ark koruyucu kıyafetlerin etiketinde ve teknik föyünde “APC 2”, “ATPV 33 cal/cm²” veya “ELIM 20 cal/cm²” gibi ifadeler görülür. Bu değerler farklı test yöntemlerinden gelir ve farklı şeyleri ölçer. Bu rehber değerlerin nasıl okunacağını anlatır; standardın genel yapısı ve kapsamı için IEC 61482-2 nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Arc rating nedir, cal/cm² ne anlama gelir?

Arc rating (ark değeri), bir kumaşın veya giysinin elektrik arkının termal etkisine karşı test performansını ifade eden genel bir terimdir. Açık ark testinde bu değer, numunenin yüzeyine ulaşan gelen enerji (incident energy) cinsinden verilir.

cal/cm², birim alana düşen ısı enerjisini gösterir: 1 cal/cm² yaklaşık 4,184 J/cm², yani yaklaşık 41,84 kJ/m²'dir. Avrupa belgelerinde aynı değerler kJ/m² olarak da görülebilir. Risk değerlendirmesinde hesaplanan gelen enerji de aynı birimle ifade edildiği için iki değer karşılaştırılabilir.

Açık ark testi (IEC 61482-1-1): ATPV, EBT ve ELIM

IEC 61482-1-1 (2019 sürümü), açık ark test yöntemini tanımlar. Numune, iki elektrot arasında oluşturulan açık bir arka farklı enerji seviyelerinde tekrar tekrar maruz bırakılır. Numunenin arkasındaki sensörler geçen ısıyı ölçer ve sonuç, ikinci derece yanık başlangıcını tanımlayan Stoll eğrisiyle karşılaştırılır. Yöntem kumaş (malzeme) ve giysi testi için ayrı prosedürler içerir.

Bu test serisinden ELIM, ATPV ve EBT değerleri belirlenebilir. Üçü aynı testten gelse de farklı hesaplama mantığına sahiptir.

ATPV (Arc Thermal Performance Value)

Her test atışı için sonuç “Stoll eğrisi aşıldı” veya “aşılmadı” olarak kaydedilir. Farklı enerji seviyelerindeki bu sonuçlara istatistiksel bir eğri uydurulur ve ikinci derece yanık başlangıcı olasılığının %50 olduğu gelen enerji ATPV olarak raporlanır.

%50 olasılık, ATPV değerindeki bir maruziyette test koşullarında yanık eşiğinin aşılma ihtimalinin yarı yarıya olduğu anlamına gelir. Bu nedenle ATPV bir “hiç yanık oluşmaz” sınırı değildir; olasılık temelli bir performans göstergesidir.

EBT (Breakopen Threshold Energy)

EBT, aynı istatistiksel yaklaşımla kumaşın açılma (breakopen) olasılığının %50 olduğu gelen enerjiyi ifade eder. Açılma, kumaşta arkın doğrudan geçebileceği delik veya yırtık oluşmasıdır. Bazı kumaşlarda açılma, yanık eşiğinden daha düşük enerjide gerçekleşir; bu durumda ark değeri olarak EBT raporlanır.

ELIM (Incident Energy Limit)

ELIM olasılık temelli değildir. Test serisinde Stoll eğrisinin aşılmadığı ve açılmanın görülmediği sonuçlara dayanarak belirlenen bir gelen enerji sınırıdır. Başka bir deyişle ELIM, testlerde olumsuz sonuç gözlenmeyen bölgeyi tarif eder.

ELIM, ATPV'nin başka bir adı değildir. ATPV bir olasılık eğrisinin %50 noktasıdır, ELIM ise olumsuz sonuçların başladığı bölgenin altında kalan sınırdır. Bu yöntem farkı nedeniyle aynı kumaşta ELIM genellikle ATPV'den düşüktür ve daha ihtiyatlı bir değer olarak kabul edilir.

Kutu testi (IEC 61482-1-2) ve APC sınıfları

IEC 61482-1-2 farklı bir test düzeni kullanır: ark, yalıtkan bir kutu içinde oluşturulur ve numuneye doğru yönlendirilir. Numune, tanımlı sınıf koşullarında teste tabi tutulur ve ısı aktarımı, açılma, yanma ve erime gibi kriterlere göre değerlendirilir. Sonuç bir enerji değeri değil, sınıftır: APC 1 veya daha yüksek enerjili test koşulunu temsil eden APC 2.

Standardın 2014 sürümünde sınıfların tanımlanma biçimi revize edilmiş; sınıf koşulları yalnızca kısa devre akımıyla değil, ark enerjisi ve gelen enerji üzerinden ele alınmıştır. Ürün kayıtlarında sık görülen “APC 1 (4 kA)” ve “APC 2 (7 kA)” gösterimlerindeki akım değerleri, test düzeninin nominal akımlarını belirtir. Bu ibareler, sahadaki kısa devre akımı 4 kA'nın altındaysa APC 1'in her durumda yeterli olduğu şeklinde okunmamalıdır.

Eski belgelerde aynı sınıflar “Class 1” ve “Class 2” olarak geçebilir.

İki yöntemin farkı bir bakışta

Sonec kataloğundaki kayıtlarla örnek

Aşağıdaki tablo, katalogda açık ark testi değeri de kayıtlı olan ürünleri gösterir. Değerler ürün kayıtlarından aynen aktarılmıştır; “—” işareti değerin kayıtta bulunmadığını gösterir, sıfır anlamına gelmez.

Ürün sayfaları: GTA2000, GTC2000, GPS2000 ve GSW2000. Değerler her ürünün kendisine aittir. Örneğin bir polo tişört ile bir kabanın birlikte giyilmesi, iki değerin toplandığı anlamına gelmez; katmanlı bir kombinasyonun değeri ancak o kombinasyon birlikte test edildiğinde bilinir.

Yüz koruyucular da benzer değerlerle anılabilir. Katalogdaki JSP AFP-25 ark vizörünün ürün adında “Class 2, ATPV 25 Cal/cm²” ibaresi yer alır; standart kaydı ise EN 166, EN 170, ANSI Z87.1 ve ASTM F2178'dir. Bu, giysi değerinden bağımsız bir yüz koruması bilgisidir ve giysi değerleriyle karıştırılmamalıdır.

Etikette ve teknik föyde neye bakılmalı?

• Hangi test yöntemi kullanılmış: açık ark testi (ATPV / EBT / ELIM), kutu testi (APC) veya her ikisi.
• Açık ark testinde hangi değer raporlanmış: ATPV mi, EBT mi, ELIM mi?
• Değer kumaş için mi, giysi için mi, yoksa katmanlı bir kombinasyon için mi verilmiş?
• Değer yeni ürün için mi, belirli sayıda yıkama sonrası için mi verilmiş?
• Birim: cal/cm² mi, kJ/m² mi?
• Standardın sertifikada belirtilen sürümü.

Değer seçimi risk değerlendirmesine bağlıdır

Doğru değer, sahadaki ekipman ve iş için yapılan ark risk değerlendirmesiyle belirlenir. Risk değerlendirmesinden ürün seçimine uzanan adımlar elektrik ark kıyafeti seçim rehberi yazısında yer alır. Katalogdaki modellerin kayıtlı ark değerlerini elektrik ark koruyucu kıyafet kategorisi sayfasındaki tablodan karşılaştırabilirsiniz.